Khi chi tiêu vượt quá nguồn thu, tình trạng thâm hụt ngân sách sẽ đặt ra những câu hỏi lớn về sức khỏe kinh tế. Hiểu rõ cơ chế này là chìa khóa để đánh giá tác động và định hình tương lai tài chính, một chủ đề mà NHATO Review sẽ cùng bạn khám phá sâu hơn.
Khái niệm thâm hụt ngân sách
Thâm hụt ngân sách (Budget Deficit) xảy ra khi tổng chi tiêu của một đơn vị (chính phủ, doanh nghiệp, hoặc cá nhân) vượt quá tổng nguồn thu trong một khoảng thời gian nhất định, thường là một năm tài chính. Mặc dù có thể áp dụng cho cả doanh nghiệp và cá nhân, thuật ngữ này chủ yếu được sử dụng để mô tả tình hình tài chính của các quốc gia.
Công thức cơ bản để tính thâm hụt ngân sách là: B = G – T
Trong đó:
- T là Tổng Thu Ngân sách Nhà nước (Tax Revenue).
- G là Tổng Chi tiêu của Chính phủ (Government Spending).
- B là Thâm hụt Ngân sách (Budget Deficit).
Phân loại tình hình ngân sách dựa trên giá trị của B:
- Nếu B < 0: Ngân sách Nhà nước thặng dư (thu lớn hơn chi).
- Nếu B = 0: Ngân sách Nhà nước cân bằng (thu bằng chi).
- Nếu B > 0: Ngân sách Nhà nước thâm hụt (chi lớn hơn thu).
Để có cái nhìn sâu sắc hơn, cần phân biệt ba loại thâm hụt ngân sách chính:
- Thâm hụt ngân sách thực tế: Phản ánh sự chênh lệch thực tế giữa chi tiêu và thu nhập trong một giai đoạn cụ thể.
- Thâm hụt ngân sách cơ cấu: Là khoản thâm hụt được ước tính khi nền kinh tế hoạt động ở mức sản lượng tiềm năng, loại bỏ ảnh hưởng của các biến động chu kỳ kinh doanh. Khoản thâm hụt này cho thấy chính sách tài khóa của chính phủ (ví dụ: mức thuế, các chương trình chi tiêu công) có bền vững hay không.
- Thâm hụt ngân sách chu kỳ: Là phần thâm hụt thực tế chịu ảnh hưởng bởi chu kỳ kinh doanh, được tính bằng hiệu số giữa thâm hụt thực tế và thâm hụt cơ cấu.
Trong ba loại trên, thâm hụt cơ cấu cung cấp thông tin quan trọng nhất về định hướng và hiệu quả của chính sách tài khóa do chính phủ đề ra.
Tình trạng thâm hụt ngân sách diễn ra khá phổ biến trên phạm vi toàn cầu. Nếu không được quản lý chặt chẽ, nó có thể gây ra những hệ lụy nghiêm trọng cho nền kinh tế quốc gia và đời sống người dân.
Ví dụ điển hình là Hoa Kỳ, một trong những cường quốc kinh tế hàng đầu, thường xuyên đối mặt với thâm hụt ngân sách. Theo dữ liệu từ Bộ Tài chính Mỹ, trong nửa đầu năm tài khóa 2024 (từ tháng 10/2023 đến tháng 3/2024), thâm hụt ngân sách của nước này đã vượt mốc 1.000 tỷ USD, tăng 4% so với cùng kỳ năm trước. Văn phòng Ngân sách Quốc hội Mỹ (CBO) dự báo thâm hụt ngân sách liên bang của Mỹ sẽ đạt 2,6 nghìn tỷ USD vào năm 2034, và tỷ lệ thâm hụt so với GDP dự kiến sẽ tăng từ 5,6% lên 6,1% trong thập kỷ tới.
Biểu đồ thể hiện mức độ thâm hụt ngân sách của Chính phủ Mỹ qua các năm. Đơn vị: nghìn tỷ USD (Nguồn: CBO/CNBC)
Nguyên nhân dẫn đến ngân sách bị thâm hụt
Chi tiêu vượt mức
Chi tiêu vượt quá nguồn thu có thể xuất phát từ nhiều yếu tố. Đối với chính phủ, việc gia tăng đầu tư vào các dịch vụ công cộng thiết yếu, phát triển cơ sở hạ tầng nhằm thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, hoặc đối phó với các tình huống khẩn cấp (như thiên tai, dịch bệnh) là những nguyên nhân chính. Đặc biệt, đại dịch COVID-19 đã buộc nhiều quốc gia phải tăng cường chi tiêu cho y tế, các chương trình an sinh xã hội và gói kích thích kinh tế, dẫn đến thâm hụt ngân sách gia tăng đáng kể.
Đối với các doanh nghiệp, việc chi tiêu vượt ngân sách có thể do kế hoạch phân bổ nguồn lực chưa tối ưu, hoặc nhu cầu đầu tư lớn trong giai đoạn mở rộng sản xuất, kinh doanh.
Giảm sút thu nhập
Sự suy giảm nguồn thu ngân sách có thể bắt nguồn từ nhiều yếu tố kinh tế vĩ mô. Suy thoái kinh tế, tỷ lệ thất nghiệp gia tăng, và sự sụt giảm chi tiêu của người tiêu dùng đều tác động tiêu cực đến nguồn thu thuế và các khoản thu khác của chính phủ. Ví dụ, trong cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008, nhiều quốc gia đã phải cắt giảm thuế để hỗ trợ nền kinh tế, đồng thời các doanh nghiệp gặp khó khăn, dẫn đến nguồn thu ngân sách giảm sút và làm trầm trọng thêm tình trạng thâm hụt.
Trong bối cảnh kinh tế hiện tại với nhiều biến động, người tiêu dùng có xu hướng thắt chặt chi tiêu, ảnh hưởng trực tiếp đến doanh thu của doanh nghiệp và qua đó làm giảm nguồn thu thuế của chính phủ. Nhiều khoản thu nhập khác của nhà nước cũng có thể bị ảnh hưởng.
Tác động của thâm hụt ngân sách đến nền kinh tế
Thâm hụt ngân sách là một yếu tố kinh tế vĩ mô quan trọng, ảnh hưởng đa chiều đến sự phát triển của một quốc gia:
Gia tăng nợ công
Để bù đắp khoản thiếu hụt giữa chi và thu, chính phủ thường phải vay mượn từ các nguồn trong và ngoài nước. Điều này dẫn đến sự gia tăng của nợ công, tạo áp lực lớn lên tài chính quốc gia. Nếu tình trạng thâm hụt kéo dài và nợ công tăng cao không kiểm soát, nó có thể làm giảm niềm tin của các nhà đầu tư trong và ngoài nước, khiến chi phí vay mượn tăng lên, và tạo ra một vòng xoáy nợ ngày càng lớn.
Giảm đánh giá tín dụng quốc gia
Thâm hụt ngân sách kéo dài và không được quản lý hiệu quả có thể dẫn đến việc các tổ chức xếp hạng tín nhiệm quốc tế hạ thấp bậc xếp hạng tín dụng của quốc gia. Điều này làm tăng rủi ro cho các nhà đầu tư, khiến dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và đầu tư gián tiếp vào thị trường trong nước bị suy giảm, ảnh hưởng tiêu cực đến tiềm năng tăng trưởng kinh tế trong tương lai.
Lãi suất tăng
Để thu hút nguồn vốn vay và đối phó với thâm hụt ngân sách, chính phủ có thể phải đưa ra mức lãi suất hấp dẫn hơn. Việc lãi suất tăng cao sẽ tác động tiêu cực đến cả doanh nghiệp và người tiêu dùng, làm tăng chi phí vay vốn, giảm khả năng đầu tư của khu vực tư nhân và kìm hãm tăng trưởng kinh tế. Hiện tượng “lấn át” (crowding out) xảy ra khi nhà đầu tư tư nhân cảm thấy ít động lực để đầu tư do lãi suất cao và sự cạnh tranh về vốn từ phía chính phủ.
Lạm phát
Một trong những biện pháp mà chính phủ có thể sử dụng để giải quyết thâm hụt ngân sách là phát hành thêm tiền. Tuy nhiên, hành động này có thể dẫn đến lạm phát, khiến giá cả hàng hóa và dịch vụ tăng lên nhanh chóng mà thu nhập của người dân không theo kịp. Lạm phát cao làm giảm sức mua, ảnh hưởng đến đời sống người dân và có thể dẫn đến sự sụt giảm nhu cầu tiêu dùng. Ngoài ra, việc gia tăng lượng tiền trong lưu thông còn làm giảm giá trị đồng nội tệ, đẩy tỷ giá hối đoái lên cao, và làm giảm sức cạnh tranh của hàng hóa xuất khẩu trên thị trường quốc tế.
Thâm hụt ngân sách có thể gây ra nhiều hệ lụy, cản trở sự phát triển kinh tế bền vững của quốc gia (Nguồn: Tạp chí Tổ chức nhà nước)
Giải pháp đối phó với tình trạng thâm hụt ngân sách
Để giảm thiểu và kiểm soát tình trạng thâm hụt ngân sách, các chính phủ thường áp dụng một hoặc kết hợp nhiều chiến lược sau:
Cắt giảm chi tiêu công
Đây là một trong những biện pháp trực tiếp nhất để giảm thâm hụt. Việc rà soát và cắt giảm các khoản chi tiêu không thiết yếu, kém hiệu quả hoặc có thể trì hoãn sẽ giúp giảm tổng chi ngân sách, từ đó thu hẹp khoảng cách giữa thu và chi.
Tăng cường nguồn thu
Ngoài việc cắt giảm chi tiêu, chính phủ có thể tìm cách tăng cường nguồn thu ngân sách. Các biện pháp bao gồm xem xét điều chỉnh tăng các loại thuế phù hợp, cải thiện hiệu quả thu thuế, hoặc tạo thêm nguồn thu từ việc thoái vốn tài sản công không cần thiết, thu hồi các khoản nợ đọng.
Kết hợp các giải pháp và thúc đẩy tăng trưởng bền vững
Giải pháp tối ưu thường là sự kết hợp linh hoạt giữa việc kiểm soát chi tiêu và tăng cường nguồn thu. Bên cạnh đó, việc tập trung vào các chính sách thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững, nâng cao năng suất lao động, cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh và quản lý tài chính công hiệu quả là yếu tố then chốt để giải quyết gốc rễ vấn đề thâm hụt ngân sách.
Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu có nhiều biến động, việc hiểu rõ tác động của thâm hụt ngân sách là vô cùng quan trọng đối với các nhà đầu tư. Trang bị kiến thức về kinh tế vĩ mô và các công cụ tài chính giúp đưa ra những quyết định đầu tư sáng suốt, tối ưu hóa hiệu quả sử dụng nguồn vốn.
Để hiểu rõ hơn về bức tranh kinh tế phức tạp và các vấn đề tài chính quốc gia, hãy khám phá thêm những phân tích chuyên sâu trong chuyên mục Tin tức.